De existentiële tweestrijd van de mens

Op 27 augustus waren André Gantman en Maarten Goetstouwers aanwezig op de herdenking van de Deurnese politieagenten en burgers die in 1942 hun leven waagden om Joodse burgers uit de klauwen te houden van de nazi’s. Een daad die tot nadenken aanzet. Gantman had daarbij de eer te mogen spreken ter ere van diegenen die hun leven hebben gelaten.

“l’Homme naît bon, c’est la société qui le corompt”, schreef Jean-Jacques Rousseau. Het is de maatschappij die verantwoordelijk is voor het kwade in de mens, aldus Rousseau. Thomas Hobbes vertrekt in zijn Leviathan vanuit een ander punt; de samenleving vormt de mens tot een beschaafd dier. Zonder de samenleving, vervalt de mens in zijn natuurlijke staat: “and which is worst of all, continual fear and danger of violent death, and the life of man, solitary, poor, nasty, brutish, and short.”

Het is een existentiële vraag: is de mens inherent goed of kwaad? Of vormt hij eerder een symbiose van beide extremen? Als we Rousseau volgen, kunnen we aannemen dat de mens misschien van nature uit goed is, maar desondanks vervalt hij in de Bijbel en de Thora al vroeg tot de zonde; denk aan Eva en haar appel, aan Kaïn en Abel. Niemand doet alleen goed of kwaad. En wat goed is voor de ene hoeft niet noodzakelijkerwijs ook goed te zijn voor de ander. Waar trekt men dan de lijn? Kunnen we dan nog spreken over een onverdeeld ‘goed’? Daarenboven, wat is goed? En ipso facto, wat is kwaad? Bestaat er zoiets als een algemeen aanvaarde regel die stelt wat goed en wat kwaad is? Zelfs de Universele Verklaring voor de Rechten van de Mens blijkt niet universeel. Deze Verklaring, ontsproten aan het humanisme en de Verlichting, vormt het primaire fundament voor niet alleen onze West-Europese beschaving, maar voor de gehele Internationale Gemeenschap en de Verenigde Naties.

Maar er is wel degelijk een algemene regel, een regel die in alle situaties, in alle culturen, in alle werelddelen als inherent ‘goed’ wordt gezien: menslievendheid.

Zoals reeds gezegd, is het goede voor de ene niet noodzakelijkerwijs goed voor de ander. Wat met de vele Duitse jongens die de gruwelijkheden pleegden die tot vandaag diep in ons gemeenschappelijk geheugen gekrast zit? Zijn zij dan inherent kwaadaardig? Ingaan tegen een fundamenteel inhumaan bevel als soldaat of beëdigd ambtenaar, wordt in deze tijd als een plicht gezien, in de tijdsgeest van de eerste helft van de 20ste eeuw was het dat allesbehalve. Befehl ist Befehl. Ingaan tegen een bevel betekende een zekere dood.
Net daarom zijn mensen die hun leven geven voor dat van anderen zo uitzonderlijk. Het druist in tegen de diepste menselijke instincten: zelfbehoud. Maar toch, zelfs in de meest donkere periodes in de menselijke geschiedenis waren er steeds lichtpunten. Bakens in de duisternis die de mensen opnieuw hoop geven. Zit Rousseau dan toch niet zo ver naast de waarheid en wordt de mens inderdaad als inherent ‘goed’ geboren? Maar in een door en door verdorven maatschappij is het niet eenvoudig om in te gaan tegen de heersende doctrine. De vele verzetsdaden in oorlogsgebieden, de mensen die hun leven gegeven hebben om anderen te redden, die mensen hielpen onderduiken en uit de handen van hun vervolgers hielden, verdienen daarom eens zoveel respect. Niet alleen zijn zij een baken in de duisternis, met hun moed en zelfopoffering gaan zij in tegen de druk van de maatschappij. Een bijna bovenmenselijke verwezenlijking.

En toch zijn er mensen die zelfs in die situatie nog dat tikkeltje verder gaan. De druk vanuit de maatschappij is reeds een enorm sterk gegeven. Ieder van ons wordt erdoor gedreven, meestal onbewust en onweerstaanbaar. Maar wie getraind is om bevelen te volgen en als beëdigd ambtenaar in dienst treedt van de politie, voelt die druk eens zo hard. Befehl ist befehl?

Tijdens de herdenking aan de Deurnese agenten en burgers die hun leven gaven voor hun Joodse medeburgers, wordt men geconfronteerd met de natuur van de mens: het goede versus het kwade, het mooie versus het lelijke/het perverse. Deze mensen overstegen niet enkel zichzelf door hun zelfopoffering, maar overstegen het mens-zijn an sich. Ze deden wat in elke andere situatie een onmogelijke daad zou geweest zijn. Ze gingen tegen elk menselijk instinct in door zich op te offeren voor hun medeburgers.
In april 1995 werd André Gantman als schepen door de Stad Antwerpen naar Weimar afgevaardigd om de plechtigheden mbt de 50ste verjaardag van de bevrijding van het concentratiekamp Buchenwald bij te wonen.
“Wat me opviel was de nabijheid van het kamp tav de stad Weimar: het absolute kwade op loopafstand van een der belangrijkste Europese culturele centra de plek die wereldvermaardheid verwierf als de stad van Goethe.
De academische zitting in het Nationale Theater met de alom presente Goethe werd opgeluisterd door de Israëlische Groot Rabbijn Lau die als jongeman de gruwelen van Buchenwald aan den  lijve had ondervonden.
Hij legde de nadruk op het feit dat de herdenkingsplechtigheid zelf het symbool was van de overwinning van het Goede op het Kwade vermits deze plaatsvond in een sfeer van herwonnen vrijheid en democratie.
Politieagenten hebben bevelen genegeerd omdat ze de mening waren toegedaan dat ze immoreel waren en dus niet konden en mochten opgevolgd worden ondanks druk van de oversten. Waarom mensen in dramatische omstandigheden zoals oorlog  een stap zetten die hun  eigen leven in gevaar kan brengen is in vredestijd moeilijk te bevatten?
Ik zelf ben de zoon van een Joodse meisje dat ondergedoken heeft moeten leven.
Herhaald heb ik aan haar Redders gevraagd wat hen ertoe had bewogen een dergelijke daad te stellen.
Het antwoord klonk steevast steeds in al zijn eenvoud: “We hebben gedaan wat moest gedaan worden.”
Woorden worden dan overbodig, een diepe respectvolle stilte dringt zich op.”
André Gantman & Maarten Goetstouwers
André Gantman is gemeenteraadslid en bestuurder Museum Kazerne Dossin.
Maarten Goetstouwers is districtsraadslid in Deurne en studeert Master in de Internationale Relaties en Diplomatie aan Universiteit Antwerpen.
Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s